PELGRIMSSTAF EN JAKOBSSCHELP

Wanneer ik wel eens in een kringloopwinkel kom, neem ik meestal even de tijd om een kijkje te nemen bij de boeken. Niet dat ik nog geen boek heb, maar wie weet … kan ik nog een leuk boekje over wandelen vinden. En onlangs vond ik zo’n boekje.
Het is geschreven door Norbert Ohler (1935), een Duitse wetenschapper. Hij studeerde geschiedenis, Romaanse talen en Engels. Hij heeft veel gepubliceerd over de Middeleeuwen en over pelgrims en monniken en nonnen en reizen Hij doceerde aan universiteiten in Duitsland en Frankrijk.
Waar gaat het om in dit boek? Op nauwgezette wijze gaat Ohler de pelgimscultuur van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijd ontleden. Veel aandacht is er uiteraard voor Jeruzalem, Rome en Santiago, maar ook Canterbury en vele bedevaartsoorden in Duitstalige landen komen aan bod.
Hij heeft zijn boek overzichtelijk opgezet om zo veel mogelijk onderwerpen (en sub-onderwerpen!) aan bod te laten komen. Hij gaat in op de vele bestemmingen die er waren voor pelgrims. Hij vraagt zich af wie de pelgrims waren (mannen, vrouwen, kinderen, rijk, arm) en hoe er een overgang kwam van de pelgrimage naar reizen naar verre oorden uit nieuwsgierigheid. Waarom gingen mensen op bedevaart (voor genezing van eigen lichaam of voor dat van een ander; als boetedoening; als gevolg van een beschikking in een testament, verwerving van relikwieën enzovoorts)? De voorbereiding neemt ook de aandacht van Ohler in beslag. Wat de pelgrim mee nam wijkt nogal af van de huidige paklijsten die moderne wandelaars nodig achten. Op pad gaan (te voet of op een paard) was een heel gedoe (ziekten, tegenslag, overstromingen, overvallen, noem het maar op; je ging niet voor een lolletje op pad). Waar kon de pelgrim terecht? In de christelijke traditie (zie met name de Regel van Benedictus, hoofdstuk 53 “1. Alle gasten die aankomen moeten worden ontvangen als Christus zelf, want Hij zal eens zeggen: “Ik kwam als gast en gij hebt Mij opgenomen”.) werd grote aandacht besteed aan gastvrijheid. Maar wat als er meer en meer pelgrims aan je deur kloppen, wat doe je dan? De opkomst van hospitia en hospitalen is hier aan te danken. Hoe zorg je ervoor dat je levend aankomt op jouw bestemming? Je kunt omkomen, je kunt gevangen genomen. Je kunt verdwijnen in de slavernij. De pelgrims naar Jeruzalem liepen kans om piraten zowel van christelijke huize als van islamitische huize te ontmoeten. Vanuit kloostergemeenschappen ontstond aandacht voor de rechten van de pelgrim. Dat recht ging in steeds grotere gebieden gelden. het werd meer en meer overgenomen door burgelijke overheden. Wat te doen wanneer je aankomt op je bestemming? Wat breng je mee? Wat neem je mee naar huis? Of ga je niet meer naar huis en blijft je ergens op de terugweg hangen?

Bedevaarten werden niet altijd goedgunstig bekeken. Grote kerkleiders als Hiëronymus (je kunt God overal ontmoeten) en Bonifatius (die reizen naar Rome verbood) waren beslist geen voorstanders van het pelgrimeren. Ook later kon de pelgrimage op kritiek rekenen. De bekende Thomas a Kempis was van mening dat je Jezus kunt vinden in je eigen hart en in het leven van alledag. Desiderius Erasmus was niet te beroerd om flinke kritiek te leveren op het pelgrimeren.
Door de eenheid van geloof (christelijk geloof) en de éénheid van de taal (Latijn) ontstond er ook een samenhang in Europa. Iets dat werd bevorderd door de pelgrims die van her naar der wandelden. Er onstonden nieuwe knooppunten in Europa waar pelgrimsroutes liepen en elkaar zelfs kruisten. Een stadje als Vézelay bloeide op door de pelgrimages.

Norbert Ohler heeft een prachtig boek geschreven, met vele illustraties en 377 eindnoten.

Norbert Ohler
Pelgrimsstaf en Jakobsschelp
Pelgrimstochten in de Middeleeuwen en in de Nieuwe Tijd
Averbode/AGORA 2001